Na obszarach polarnych osady zwykle skupiają się przy wybrzeżu, gdzie łatwiej zdobyć żywność i utrzymać połączenia z innymi miejscowościami. Wyjątkiem są społeczności związane z głębią lądu, między innymi część Inuitów kanadyjskich, których życie przez pokolenia opierało się na wędrówkach karibu. Ludy określane dawniej wspólną nazwą „Eskimosi” zamieszkują przede wszystkim Grenlandię, północną Kanadę, Alaskę i część Czukotki. To jednak nie jedna społeczność ani jeden sposób życia – różnice dotyczą języka, warunków pogodowych, pracy i codziennych zwyczajów.

Eskimosi, Inuici i Yupikowie – jakich nazw używać?

Określenie „Eskimosi” nadal pojawia się w polskich książkach i wyszukiwarkach, ale nie wszędzie jest przyjmowane tak samo. W Kanadzie i na Grenlandii zazwyczaj uznaje się je za przestarzałe lub obraźliwe. Lepiej używać nazw konkretnych ludów i społeczności, zamiast traktować mieszkańców całej Arktyki jako jedną grupę.

Inuici mieszkają przede wszystkim w Kanadzie i na Grenlandii. Na Alasce żyją między innymi Iñupiat oraz Yupikowie, natomiast po azjatyckiej stronie Cieśniny Beringa – syberyjscy Yupikowie. Nazwa „Inuici” nie jest więc prostym zamiennikiem dawnego określenia we wszystkich regionach. Na Grenlandii często spotyka się nazwę Kalaallit, używaną wobec grenlandzkich Inuitów.

Gdzie żyją te społeczności? Najważniejsze regiony

Ich tradycyjne ziemie rozciągają się na ogromnym obszarze północnej części globu. Nie oznacza to jednak, że zamieszkują całą Arktykę. Północna Skandynawia jest ojczyzną Saamów, a rozległe tereny Syberii zamieszkują inne rdzenne ludy, między innymi Nieńcy i Ewenkowie.

• Grenlandia – miejscowości leżą głównie na pozbawionym lądolodu wybrzeżu, szczególnie zachodnim i południowo-zachodnim. Największym ośrodkiem jest Nuuk.
• Kanada – ojczyzna kanadyjskich Inuitów, Inuit Nunangat, obejmuje cztery regiony: obszar Inuvialuit, Nunavut, Nunavik i Nunatsiavut.
• Alaska – Iñupiat zamieszkują przede wszystkim północ stanu, a społeczności Yupików głównie zachód i południowy zachód.
• Czukotka – niewielkie społeczności syberyjskich Yupików żyją na dalekim wschodzie Rosji, nad Morzem Beringa.

Część osób mieszka dziś również poza tradycyjnymi ziemiami, w dużych miastach Kanady, Stanów Zjednoczonych czy Danii. Przeprowadzki wiążą się ze studiami, pracą, leczeniem i życiem rodzinnym. Arktyczne pochodzenie nie oznacza obowiązku mieszkania w małej nadmorskiej osadzie.

Klimat: nie wszędzie taki sam mróz

Zima, krótkie lato i znaczenie lodu

Wspólną cechą wielu tych terenów jest długa zima i krótki okres wegetacyjny. Różnice są jednak duże: północ Grenlandii ma znacznie surowszy klimat niż jej południowe wybrzeże, a południowo-zachodnia Alaska jest wilgotniejsza i łagodniejsza niż kanadyjski archipelag arktyczny.

W głębi zimy temperatura w części regionów spada poniżej −30°C, lecz równie ważne są wiatr, zamiecie i widoczność. Latem na wielu zamieszkanych wybrzeżach temperatury wynoszą kilka lub kilkanaście stopni powyżej zera. Pojawiają się rośliny tundrowe, ptaki wędrowne, a miejscami także dokuczliwe komary.

Noc polarna i dzień polarny występują za kołem podbiegunowym, ale nie we wszystkich miejscowościach zamieszkanych przez te społeczności. Ich długość zależy od szerokości geograficznej. Im dalej na północ, tym dłużej trwa okres bez wschodu albo zachodu słońca.

Lód morski bywa sezonową drogą, miejscem polowań i osłoną wybrzeża przed falami. Jego grubość, pęknięcia i ruch wymagają uważnej obserwacji. Sama niska temperatura nie wystarcza, by uznać trasę za bezpieczną.

Morze zimą nie zawsze oddziela osady. Tam, gdzie tworzy się odpowiednio stabilny lód, może je łączyć – choć obecnie wiele dawnych tras staje się mniej przewidywalnych.

Codzienność: domy, szkoły i przemieszczanie się

Współczesny dom zamiast stereotypowego igloo

Większość mieszkańców żyje w stałych domach i mieszkaniach, korzysta z telefonów, internetu, szkół i przychodni. Budynki trzeba dostosować do mrozu, wiatru i warunków gruntowych. Tam, gdzie występuje wieloletnia zmarzlina, niewłaściwe posadowienie może prowadzić do uszkodzeń konstrukcji.

Śnieżne igloo było przede wszystkim rozwiązaniem używanym podczas podróży i polowań w części kanadyjskiej Arktyki. Nie stanowiło uniwersalnego domu wszystkich ludów północy. W innych regionach budowano między innymi domy z darni, kamienia, drewna wyrzucanego przez morze oraz namioty ze skór.

Transport zależy od pory roku i miejscowej infrastruktury. Używa się łodzi, skuterów śnieżnych, samochodów i samolotów; w niektórych społecznościach nadal pracują psie zaprzęgi. Między wieloma osadami nie ma dróg, dlatego podróż do sąsiedniej miejscowości może wymagać lotu.

Codziennym obciążeniem są wysokie ceny żywności, paliwa i materiałów budowlanych. Towary docierają drogą lotniczą lub podczas sezonowych dostaw morskich. Poważnym problemem w części miejscowości pozostają też przeludnione mieszkania i ograniczony dostęp do specjalistycznego leczenia.

Co jedzą i czym się zajmują mieszkańcy?

Współczesna dieta łączy produkty sklepowe z lokalną żywnością. Zależnie od regionu są to ryby, mięso fok, karibu, ptaków lub wielorybów, a także jagody. Polowania podlegają przepisom i lokalnym zasadom; nie każda społeczność pozyskuje te same gatunki.

Dzielenie się zdobytym jedzeniem ma znaczenie rodzinne i społeczne. Lokalna żywność nie jest wyłącznie pamiątką dawnych zwyczajów – nadal realnie zasila domowe zapasy. Jednocześnie mieszkańcy pracują w administracji, szkołach, ochronie zdrowia, rybołówstwie, budownictwie, turystyce i usługach.

Zmiana klimatu i przyszłość arktycznych miejscowości

Ocieplenie Arktyki zmienia warunki podróżowania i zdobywania żywności. Późniejsze zamarzanie morza oraz wcześniejsze pękanie lodu skracają czas korzystania z zimowych tras. Rozmarzanie gruntu uszkadza budynki i drogi, a erozja wybrzeży w niektórych miejscowościach wymusza planowanie przenosin.

Równolegle trwają działania na rzecz języków, lokalnej edukacji i samostanowienia. Nauka w szkole, praca zawodowa i znajomość terenu mogą być częścią tego samego życia. Współczesna Arktyka to nie zatrzymany w czasie świat łowców, lecz zamieszkane regiony, w których nowoczesne rozwiązania codziennie spotykają się z wiedzą przekazywaną przez pokolenia.